Tadić: Unitarna BiH nije istorijsko nasljeđe, nego politički projekat

Pravnik Ognjen Tadić istakao je u autorskom tekstu za RTRS da unitarna Bosna i Hercegovina nije istorijsko nasljeđe, već politički projekat.

Tekst objavljujemo u cijelosti:

Zukan Helez u svojim izjavama opet pita zašto postoji Republika Srpska, kao da je ona privremena okolnost koju bi neko političkom odlukom mogao jednostavno poništiti. Ta mantra polazi od falsifikata da je unitarna BiH “prirodno stanje”, a da su entiteti, posebno Republika Srpska, istorijska i politička anomalija koju treba prevazići.

Kada god u BiH čujete nekoga da tvrdi kako je unitarna BiH “prirodno stanje”, odmah možete znati da je riječ ili o političkom idiotu koji ne poznaje istoriju pa zbog toga lupeta, ili o prikrivenom muslimansko-bošnjačkom nacionalisti koji konceptom unitarne države želi ostvariti ono što političkim putem ne može otvoreno da kaže – muslimansku dominaciju nad cijelom teritorijom BiH.

Treće mogućnosti, kada je riječ o ozbiljnoj političkoj raspravi, zapravo nema, jer istorija prostora današnje BiH ne potvrđuje tezu o unitarnosti kao njenom prirodnom stanju. Naprotiv, od početka do danas govori o složenosti, teritorijalnoj podijeljenosti, različitim centrima vlasti i ravnoteži između pojedinih zemalja i oblasti.

Zbog toga složenost unutrašnjeg uređenja BiH nije samo posljedica Dejtona. Nije novotarija izmišljena zbog Republike Srpske. Nije nastala u ratu devedesetih, niti je posljedica “srpskog separatizma”, kako se danas često predstavlja, nego je Dejton posljedica duge istorije složenosti političke organizacije ovog prostora koja je mnogo starija od svih savremenih nacionalnih politika.

Vrijeme Kotromanića

Pogledajmo srednjovjekovnu kartu prostora današnje BiH. U titulama Kotromanića ne pojavljuje se jedna apstraktna “Bosna”, organizovana kao jedinstvena teritorija, nego čitav niz zemalja kojima vladar vlada. U toj političkoj stvarnosti različite zemlje nisu bile samo geografske oznake, već dio stvarne strukture vlasti sa zasebnom organizacijom, političkim i geografskim identitetom.

Čak je i kartografima Vašingtonskog i Dejtonskog sporazuma bila jasna ta istorijska zakonitost. Tako danas postoje kantoni u čijim se nazivima ponavljaju srednjovjekovni nazivi poput Bosne, Hercegovine i Podrinja, a neke teritorije kantona sa novim nazivima vidljivo se preklapaju sa prostorima Usore, Bosne, Soli, Zapadnih strana itd. Istovremeno, početni dio titule Kotromanića “Kralj Srba…” skoro idealno se podudara sa istorijskim identitetskim korijenom Republike Srpske, povezanim sa srpskim stanovništvom koje se kao velika većina zadržalo na polovini prostora današnje BiH uprkos islamizaciji i zapadnim nasrtajima.

Od Osmanlija do Dejtona

Ni osmansko uređenje nije predstavljalo jednostavnu, homogenu i unitarnu organizaciju kakvu danas podrazumijevaju zagovornici Sarajeva kao jedinstvenog političkog centra unitarističkog uređenja. I tada je prostor bio organizovan kroz različite teritorije, sa promjenljivim granicama, nadležnostima i sukobljenim centrima, posebno oko Banjaluke, Sarajeva i Travnika kao povremenih sjedišta turske vlasti.

U vrijeme Austro-Ugarske stvari postaju još jasnije. Postojala je složena unutrašnja administrativna organizacija, a posebno je značajno što su Hercegovina i Bosna i dalje posmatrane kao dvije različite zemlje kroz svoje istorijske i regionalne posebnosti.

U Kraljevini Jugoslaviji nastaju oblasti, ubrzo potom i banovine. Ponovo nema nikakvog “prirodnog” unitarnog modela koji bi zahtijevao da Sarajevo bude politički centar cijelog prostora. Naprotiv, paralelnim razvojem Vrbaske i Drinske banovine dvadeseti vijek je konačno donio potpunu ravnotežu Banjaluke i Sarajeva.

U socijalističkoj Jugoslaviji prostor današnje BiH postoji kao složena ideološka politička zajednica sa više regionalnih centara.

Od Dejtona do današnjih dana

Dolazi Dejton. I od‌jednom se pojavljuje teza da je sve ono što je potvrđeno Dejtonom navodno samo privremeno odstupanje od “prirodne” unitarne BiH.

To nije tačna istorija. To je retroaktivno pisanje “istorije” iz današnje političke potrebe, jer ako je unitarna država zaista prirodno stanje ovog prostora, onda se postavlja jednostavno pitanje kada je tačno ta “priroda” bila na d‌jelu? U srednjem vijeku nije. Nije ni u osmanskom periodu ni u Austro-Ugarskoj. U prvoj i drugoj Jugoslaviji isto tako nije. U savremenoj BiH? Takođe ne.

Sarajevo i Banjaluka: rivalstvo starije od Republike Srpske

Ni današnji rivalitet Banjaluke i Sarajeva nije nastao stvaranjem Republike Srpske. Republika Srpska jeste Banjaluci dala nove političke funkcije primjerene glavnom gradu, ali nije ona stvorila samu činjenicu da ovaj prostor ima više političkih i kulturnih centara.

Odnos Banjaluke i Sarajeva nije proizvod Dejtona, nego posljedica činjenice da se na prostoru današnje BiH istorijski ukrštaju različiti regionalni identiteti i prostori, putevi, političke strukture i centri moći.

Međutim, političko Sarajevo ne polazi od istorije BiH kakva jeste, nego od želje da je istorija bila drugačija.

Ne polazi od Banjaluke kao političke činjenice, nego od želje da se politička činjenica Banjaluka poništi.

Zanemaruje da politički centar nije samo adresa institucija, već je rezultat istorije, demografije, ekonomije, geografije, političke moći i spremnosti drugih dijelova države da ga prihvate kao svoj centar.

Političko Sarajevo: radionica za falsifikovanje istorije

Tvrdnja da je unitarna BiH njeno “prirodno stanje” je politički program, a kada se taj program predstavlja kao istorijska nužnost, problem više nije samo u političkom neslaganju. Problem je u falsifikovanju same polazne tačke.

Sarajevska ideja unitarne BiH istoriju ne uzima kao polazište, nego kao materijal koji treba preurediti i prilagoditi političkim ciljevima. U toj interpretaciji više političkih centara postaje problem, a rješenje je uvijek isto – još više političke moći koncentrisane u Sarajevu.

Tu dolazimo do možda najtragikomičnijeg apsurda. Sarajevo je u pravnom poretku BiH čak četiri puta označeno kao glavni grad – BiH, Federacije BiH, Kantona Sarajevo i, apsurdno, Republike Srpske. Ipak, što više propisa Sarajevo proglašava glavnim gradom, to se jasnije vidi da Sarajevo nikada nije postalo stvarni politički centar cijele BiH. I u tom grmu leži silna frustracija koju Sarajevo prije svega ima u odnosu na značaj Banjaluke.

Dejton je logična posljedica istorije BiH, a ne nepravedan mirovni sporazum

Na kraju krajeva, zašto bi baš centralizacija bila istorijska normalnost, a decentralizacija istorijska anomalija? Zašto bi Sarajevo bilo “prirodni” centar, a Banjaluka samo privremena posljedica Dejtona? Zašto bi bilo čija politička samostalnost u BiH bila predstavljena kao prijetnja državi, dok bi politička dominacija jednog centra bila predstavljena kao njeno jačanje?

Na ta pitanja istorija nema odgovor koji bi podržao unitarističku tezu.

Unitaristička ambicija može nekome biti tema političke rasprave, ali ne može biti predstavljana kao nešto što je istorija već odlučila, jer istorija BiH nije priča o tome kako je jedan centar postepeno stekao pravo da upravlja svima ostalima, ma koliko se u političkom Sarajevu Zukan Helez i ostali trudili da u to ubijede sebe i sve druge oko sebe.