Svrab, crvenilo i sitne izbočine na koži poslije boravka na suncu mogu biti znaci polimorfne svjetlosne erupcije, najčešćeg oblika preosjetljivosti na sunčevu svjetlost.
Reakcija se može javiti i kod onih koji ranije nisu imali tegobe, ali to ne znači da sunce moraju potpuno da izbjegavaju.
Alergijska reakcija na sunce može da se pojavi i kod osoba koje ranije nisu imale probleme prilikom izlaganja sunčevoj svjetlosti. Jedan od najčešćih oblika preosetljivosti kože na sunce je polimorfna svjetlosna erupcija (PMLE), odložena reakcija kože na ultraljubičasto zračenje.
Sitne izbočine, crvenilo i intenzivan svrab mogu da se jave nekoliko sati, pa čak i nekoliko dana nakon boravka na suncu. Zbog toga oboljeli često u prvi mah ne povezuju promjene na koži sa izlaganjem sunčevoj svjetlosti.
Iako se ponekad opisuje kao „alergija na sunce“, PMLE ne znači da osoba mora potpuno i trajno da izbjegava sunce. Dermatolozi ukazuju da odgovarajuća zaštita, postepeno privikavanje kože i terapija u slučaju pojave simptoma mogu značajno da smanje tegobe.
Šta je polimorfna svjetlosna erupcija
Polimorfna svjetlosna erupcija je odložena reakcija kože na UV zračenje i smatra se najčešćim stanjem povezanim sa preosjetljivošću na svetlost, objašnjava dermatolog dr Hana Ahmed.
Naziv „polimorfna“ potiče od činjenice da promjene na koži mogu da izgledaju veoma različito od osobe do osobe. Kod jednog pacijenta, međutim, reakcija uglavnom ima isti ili sličan izgled prilikom svakog novog javljanja.
Dermatolog dr Dženifer Tran navodi da se PMLE može ispoljiti kao mnoštvo sitnih izdignutih promena, ali i kao veće promjene nalik koprivnjači, plikovi, ekcem ili plakovi.
Crvenilo i svrab su među najčešćim simptomima.
Promjene se najčešće javljaju na dijelovima tijela koji su izloženi suncu – spoljašnjoj strani nadlaktica, podlakticama i grudima. Mogu da se pojave i na nogama i gornjem dijelu leđa, dok su na licu rjeđe.
Jedna od karakteristika PMLE jeste to što reakcija ne mora da nastupi neposredno nakon izlaganja suncu. Osip može da se pojavi tek poslije nekoliko sati ili dana, zbog čega je ponekad teško prepoznati njegov uzrok.
Može da se javi i u odraslom dobu
Polimorfna svjetlosna erupcija može da se pojavi kod osobe koja prethodno godinama nije imala nikakve tegobe prilikom boravka na suncu.
Porodična istorija predstavlja jedan od značajnih faktora rizika, ali PMLE može da se javi kod bilo koga i u bilo kom životnom dobu.
Prema riječima stručnjaka, veći rizik imaju žene između 20 i 40 godina, kao i osobe koje su i ranije primjećivale povećanu osjetljivost kože na sunčevu svjetlost.
Postoje i značajne geografske razlike. Istraživanja pokazuju da se PMLE javlja kod oko 10 do 20 odsto stanovništva sjeverne Evrope, dok je rjeđa među ljudima koji žive bliže ekvatoru.
Zašto koža reaguje na sunce
Tačan mehanizam nastanka polimorfne svjetlosne erupcije još nije u potpunosti razjašnjen.
Prema jednoj od vodećih teorija, riječ je o odloženoj reakciji imunog sistema na promjene koje u koži nastaju usled UV zračenja.
Izlaganje ultraljubičastim zracima izaziva oštećenje ćelija, ali istovremeno ima i lokalni imunosupresivni efekat. Taj mehanizam trebalo bi da spriječi imuni sistem da preterano reaguje na promene nastale usljed izlaganja suncu.
Kod osoba sa PMLE taj proces, kako objašnjava Ahmedova, ne funkcioniše pravilno.
Imuni sistem molekule koji nastaju u koži nakon izlaganja UV zračenju pogrešno prepoznaje kao prijetnju i pokreće odbrambenu reakciju. Posljedica je zapaljenje kože praćeno osipom i svrabom.
Mehanizam je sličan onome koji se javlja kod kontaktne alergije na neki sastojak kozmetičkog preparata ili prilikom kontakta sa otrovnim bršljanom. Dermatolozi ovakvu reakciju nazivaju preosjetljivošću tipa IV, odnosno odloženom preosjetljivošću.
Reakcija je najčešća početkom proleća
Čini se da UVA zračenje ima veću ulogu u nastanku PMLE nego UVB zračenje. Zbog toga kod pojedinih ljudi reakcija može da se javi čak i nakon izlaganja suncu kroz prozore automobila, jer staklo ne blokira pouzdano sve UVA zrake.
PMLE se najčešće javlja početkom proljeća, prilikom prvog dužeg i intenzivnijeg izlaganja suncu poslije zimskih mjeseci.
Zanimljivo je da kod mnogih osoba reakcije tokom proljeća i leta postepeno postaju blaže.
Koža vremenom postaje manje osjetljiva na sunčevu svetlost, a dermatolozi ovaj proces nazivaju „fotoočvršćavanjem“.
Zbog toga se ne preporučuje trajno i potpuno izbjegavanje sunca, već kontrolisano izlaganje uz odgovarajuću zaštitu.
Kako spreijčiti pojavu osipa
Osobe koje imaju PMLE trebalo bi posebnu pažnju da posvete zaštiti od sunčevog zračenja.
Stručnjaci preporučuju kreme širokog spektra koje štite i od UVA i od UVB zraka, sa zaštitnim faktorom od najmanje SPF 30.
Međutim, ni kreme sa visokim zaštitnim faktorom ne mogu uvijek u potpunosti da spriječe pojavu polimorfne svjetlosne erupcije. Zbog toga se preporučuje kombinovanje više načina zaštite – boravak u hladu, nošenje šešira i odeće koja prekriva kožu, kao i upotreba odjeće sa UPF zaštitom.
UPF označava stepen zaštite koju tkanina pruža od ultraljubičastog zračenja. Prednost takve odjeće je što zaštita ne zavisi od pravilnog i redovnog nanošenja preparata na kožu i može da bude korisna i prilikom boravka u vodi.
Da li suplementi mogu da pomognu
Kao jedna od mogućnosti za dodatnu zaštitu pominje se i ekstrakt Polypodium leucotomos, vrste tropske paprati koja se koristi u pojedinim dodacima ishrani.
Smatra se snažnim antioksidansom i postoje istraživanja koja ukazuju na moguće fotoprotektivno dejstvo.
Italijanska studija iz 2011. godine, sprovedena na 57 osoba sa reakcijama kože izazvanim suncem, pokazala je da je gotovo 74 odsto ispitanika imalo manje reakcija i simptoma nakon izlaganja suncu tokom uzimanja ovog suplementa.
Sistematski pregled 18 studija iz 2018. godine takođe je ukazao na moguće fotoprotektivne efekte bez ozbiljnih neželjenih dejstava. Ipak, stručnjaci naglašavaju da su dosadašnja istraživanja malog obima i da je potrebno više podataka kako bi se pouzdano procijenila efikasnost različitih preparata.
Šta uraditi kada se osip pojavi
Ukoliko se reakcija ipak javi, lokalni kortikosteroidi, poput hidrokortizonske kreme koja se izdaje bez recepta ili jačih preparata koje propisuje dermatolog, mogu da pomognu u smanjenju upale i tegoba.
Za ublažavanje svraba mogu da se koriste i antihistaminici druge generacije, kao što su cetirizin ili feksofenadin. Oni djeluju duže i obično imaju manje neželjenih efekata od antihistaminika starije generacije. U težim slučajevima ljekar može da prepiše i oralne kortikosteroide.
Tokom akutne reakcije preporučuje se izbjegavanje sunca sve dok se promjene na koži ne povuku, što obično traje oko nedjelju dana.
Nakon smirivanja osipa, postepeno i kontrolisano izlaganje suncu može da pomogne koži da razvije veću toleranciju i smanji vjerovatnoću ponovnog javljanja reakcije, prenosi RTS.
Pojava polimorfne svjetlosne erupcije, dakle, ne znači da je neophodno trajno izbjegavati sunce. Ključ je u prepoznavanju simptoma, doslednoj zaštiti kože i postepenom, kontrolisanom izlaganju, a kod izraženih ili učestalih reakcija potrebno je obratiti se dermatologu.
