Ljeto je i zvanično iza nas – danas, 23. septembra, na sjevernoj Zemljinoj hemisferi počinje jesen, godišnje doba koje donosi kraće dane, duže noći, niže temperature i prepoznatljive boje prirode.
Astronomska jesen 2026. godine počela je u 2.05 časova po našem vremenu, u trenutku jesenje ravnodnevice.
Jesen će trajati sve do decembra i početka astronomske zime.
Šta je jesenja ravnodnevica?
Početak astronomske jeseni određuje jesenja ravnodnevica ili ekvinocij.
To je trenutak kada Sunce, posmatrano sa Zemlje, prelazi nebeski ekvator krećući se sa sjeverne na južnu nebesku hemisferu.
Tada su obje Zemljine hemisfere približno jednako izložene Sunčevoj svjetlosti.
Od ovog trenutka na sjevernoj hemisferi Sunce će svakog dana provoditi sve manje vremena iznad horizonta, pa će dani postajati kraći, a noći duže.
Taj proces trajaće sve do zimskog solsticija, odnosno početka zime, kada ćemo imati najkraći dan i najdužu noć u godini.
Da li su dan i noć zaista jednake dužine?
Sam naziv ravnodnevica navodi na zaključak da dan i noć traju po tačno 12 časova. Ipak, stvarnost je nešto složenija.
U danima oko ravnodnevice dan i noć su približno jednake dužine, ali nisu svuda na Zemlji tačno po 12 časova.
Razlog je, između ostalog, način na koji se definišu izlazak i zalazak Sunca, ali i prelamanje Sunčeve svjetlosti u Zemljinoj atmosferi.
Zbog toga datum kada su svijetli i tamni dio dana najbliži jednakoj dužini zavisi i od geografske širine mjesta.
Zašto uopšte imamo godišnja doba?
Smjena godišnjih doba nije posljedica toga što je Zemlja tokom godine čas bliže, a čas dalje od Sunca, kako se ponekad pogrešno misli.
Glavni razlog je nagnutost Zemljine ose u odnosu na ravan po kojoj naša planeta kruži oko Sunca.
Zbog te nagnutosti različiti dijelovi Zemlje tokom godine dobijaju različitu količinu Sunčeve energije.
Kada na sjevernoj hemisferi počinje jesen, na južnoj počinje proljeće. Dok kod nas dani postaju sve kraći, stanovnici južne hemisfere ulaze u period sve dužih dana i približavaju se ljetu.
Astronomska i meteorološka jesen nisu isto
Iako astronomska jesen počinje danas, za meteorologe je jesen počela još 1. septembra.
Meteorološka godišnja doba podijeljena su prema kalendarskim mjesecima kako bi bilo lakše pratiti i upoređivati klimatske podatke.
Tako meteorološka jesen obuhvata septembar, oktobar i novembar, dok meteorološka zima počinje 1. decembra.
Astronomski kalendar je drugačiji jer početak godišnjih doba određuje položaj Zemlje u odnosu na Sunce.
Dani od sada postaju sve kraći
Jedna od najprimjetnijih promjena sa dolaskom jeseni jeste skraćivanje obdanice.
Sunce izlazi sve kasnije, a zalazi sve ranije. Ta promjena naročito je primjetna upravo u periodu oko jesenje ravnodnevice.
Skraćivanje dana nastavlja se tokom oktobra, novembra i većeg dijela decembra, sve do zimskog solsticija.
Nakon najkraćeg dana u godini situacija se polako mijenja i obdanica ponovo počinje da se produžava.
Zašto lišće u jesen mijenja boju?
Jesen prepoznajemo i po jednoj od najvećih promjena u prirodi – zelene krošnje postepeno postaju žute, narandžaste, crvene i smeđe.
Kako dani postaju kraći, a temperature niže, drveće se priprema za zimu. Proizvodnja hlorofila, pigmenta koji lišću daje zelenu boju, postepeno se smanjuje.
Kada zelena boja počne da nestaje, postaju vidljivi drugi pigmenti koji su već bili prisutni u listu ili se stvaraju tokom jeseni.
Tako nastaje karakterističan jesenji kolorit koji traje sve dok lišće ne opadne.
Jesen je vrijeme berbe i pripreme za zimu
Za naše krajeve jesen je oduvijek bila mnogo više od promjene vremena i boja u prirodi.
To je period ubiranja plodova i završetka velikog dijela poljoprivrednih radova. Beru se jabuke, kruške i drugo voće, završava berba grožđa, prikupljaju kukuruz i drugi usjevi, a domaćinstva pripremaju zimnicu.
Sa hladnijim danima počinje i intenzivnija priprema ogreva i domaćinstava za zimu.
Upravo zbog obilja plodova jesen se tradicionalno povezuje sa žetvom, berbom i zahvalnošću za plodove koje je priroda dala tokom godine.
Stižu magle, kiša i hladnija jutra
Jesen je i period velikih vremenskih promjena.
Nakon toplog septembra mogu uslijediti nagli padovi temperature, sve hladnija jutra, češće kiše i magla.
Kako odmiču oktobar i novembar, raste i mogućnost prvog mraza, a u višim predjelima i prvog snijega.
Ipak, jesen može donijeti i duže periode sunčanog i relativno toplog vremena.
Takvi dani, posebno u oktobru, često se u narodu povezuju sa takozvanim „Miholjskim ljetom“.
Jesen mijenja i svijet životinja
Dolazak jeseni značajno utiče i na životinjski svijet.
Brojne ptice selice napuštaju naše krajeve i kreću ka toplijim područjima, dok se druge životinje pripremaju za period u kojem će hrane biti znatno manje.
Neke vrste sakupljaju zalihe, druge mijenjaju krzno, a životinje koje zimu provode u stanju zimskog sna postepeno se pripremaju za hladne mjesece.
Sve te promjene dio su prirodnog ciklusa koji se ponavlja iz godine u godinu.
Jesen mnogima najljepše godišnje doba
Iako označava kraj ljeta, godišnjih odmora i dugih toplih večeri, jesen ima posebnu atmosferu.
Šarene šume, miris opalog lišća, prve hladne večeri, kestenje, bundeve, jabuke i topli napici samo su neki od simbola ovog godišnjeg doba.
Za ljubitelje prirode ovo je i jedan od najljepših perioda za šetnju i fotografisanje, naročito kada šume i parkovi dobiju prepoznatljive zlatne i crvene nijanse.
Današnjim početkom jeseni ulazimo u posljednju četvrtinu prirodnog ciklusa godine. Dani će postepeno postajati hladniji i kraći, a priroda će se polako pripremati za zimski odmor.
Do tada nam predstoje gotovo tri mjeseca jesenjih boja, berbi, maglovitih jutara i onih sunčanih dana zbog kojih mnogi upravo jesen smatraju najljepšim dijelom godine.
