Evropa prolazi kroz najraniji i najintenzivniji talas vrućina u modernoj istoriji mjerenja.
Masa vrućeg vazduha koja se s područja sjeverne Afrike proširila pod visokim pritiskom prema sjeveru donijela je u drugoj polovini maja temperature koje su mjestimično i do 15 stepeni Celzijusa iznad sezonskog prosjeka.
Sistem visokog pritiska koji meteorolozi nazivaju „toplotna kupola” stoji nepomično iznad zapadne Evrope i blokira dolazak hladnijih atlantskih vazdušnih masa, držeći suv i vruć vazduh na istom mjestu danima.
„Nebo je vedro, nema oblaka. To je stabilna vazdušna masa koja donosi topao vazduh na površinu i odnosi vlažan vazduh, tako da vazduh nije samo topao, već i izuzetno suv”, objasnila je Meri Burk, profesorka geografije na Triniti koledžu u Dablinu.
Rekordi oboreni širom Evrope
U Velikoj Britaniji je u ponedjeljak zabilježen najtopliji dan u maju otkako su počeli nacionalni zapisi. Termometar u londonskom Kju Gardensu pokazao je 34,8°C, oborivši rekord od 32,8°C koji je bio na snazi od 1922. godine.
Francuska je, takođe, zabilježila najtopliji majski dan u istoriji, sa temperaturama između 33°C i 36°C širom zemlje, dok je Irska dostigla rekordnih 28,8 stepeni. U Portugaliji je bilo 40°C, a očekuje se da će Španija dostići vrhunac od 38°C do kraja nedjelje.
Italija je uvela zabranu rada na otvorenom tokom najtoplijeg dijela dana, između 12.30 i 16.00 časova, što su mjere koje prethodnih godina nisu uvođene prije juna.
Temperature u Njemačkoj i djelovima Balkana prešle su 30 stepeni, a Belgija se sprema za sopstvene rekorde do vikenda.
Toplotni talas je već odnio svoje živote. Jedan čovjek je preminuo tokom trke na 10 km u Parizu u nedjelju, a 10 trkača je hospitalizovano u kritičnom stanju.
Prema izvještaju CNN, širom Evrope je prijavljeno najmanje sedam smrtnih slučajeva direktno ili indirektno povezanih sa vrućinom, uključujući najmanje pet utapanja.
Plaže na jugozapadu Francuske pune se ranije nego obično, a poljoprivrednici izvještavaju o ubrzanoj žetvi.
Francuski premijer Sebastijan Lekorni je sazvao hitan sastanak sa ključnim ministrima za danas kako bi se koordinisale vladine mjere.
Norveški Svabald se najbrže zagrijava
Ono što posebno brine meteorologe i klimatologe nije sam toplotni talas, već širi kontekst. Evropa je kontinent koji se najbrže zagrijava. Dok se Zemlja zagrijala u prosjeku za 1,4°C od predindustrijskog doba, Evropa je, prema podacima klimatske službe EU Kopernikus, toplija za 2,4°C.
Stopa zagrijavanja nije ujednačena širom kontinenta: istočna i jugoistočna Evropa i Alpi se zagrijavaju za 0,5°C do 1°C po deceniji, dok zapadna Evropa doživljava nešto sporiji porast od 0,2°C do 0,5°C po deceniji.
Na vrhu skale je norveški arktički arhipelag Svalbard, jedno od mjesta na Zemlji koje se najbrže zagrijava, sa porastom od čak 1,5°C do 2°C po deceniji.
Nekoliko međusobno pojačavajućih mehanizama stoji iza ove razlike u poređenju sa ostatkom planete. Evropa je geografski povezana sa Arktikom, koji se zagrijava još brže, već 3,2°C iznad predindustrijskih nivoa.
Kako se arktički led topi, otkriva tamne morske i kopnene površine koje apsorbuju sunčevu toplotu umjesto da je u procesu poznatom kao „albedo efekat”, reflektuju nazad u svemir.
„Kako se morski led topi, on apsorbuje više toplote, što zauzvrat zagrijava vodu i topi više leda”, objasnio je Ben Klark, istraživač ekstremnih vremenskih uslova na Imperijal koledžu u Londonu.
Isti proces se dešava u evropskim planinama i nizijama, gdje se snježni pokrivač zimi tanji, otkrivajući tamno zemljište koje apsorbuje toplotu umjesto da je reflektuje.
Smanjenje aerosola u atmosferi
Dodatni, donekle neočekivani doprinos dolazi od poboljšanog kvaliteta vazduha. Strožiji evropski propisi od 1980-ih smanjili su emisije aerosola, sitnih čestica suspendovanih u atmosferi.
Pored svojih dobro poznatih negativnih efekata na zdravlje respiratornih organa, aerosoli, takođe, imaju efekat hlađenja, reflektujući sunčevu svjetlost i čineći oblake reflektujućijim.
Njihovo smanjenje znači da više sunčevog zračenja dopire do površine.
„Iako je smanjenje zagađenja vazduha izuzetno važno za zdravlje, ono, takođe, povećava sunčevo zračenje na površini”, rekao je Klark.
Slična dinamika je nedavno primijećena na globalnom nivou.
Međunarodni propisi koji ograničavaju emisije sumpor-dioksida iz morskih goriva od 2020. godine smanjili su još jedan izvor aerosola u atmosferi, što je, prema riječima nekih istraživača, dodatno ubrzalo globalno zagrijavanje posljednjih godina.
Ova kombinacija faktora ogleda se u globalnoj statistici. 2025. je bila treća najtoplija godina u istoriji, a i proteklih jedanaest godina su bile najtoplije u istoriji.
Po prvi put, globalne temperature su tri godine zaredom prešle granicu od 1,5°C iznad predindustrijskog nivoa, granicu koju je Pariski sporazum iz 2015. godine postavio kao cilj koji se ne smije prekoračiti.
Oko 770 miliona ljudi širom svijeta doživjelo je prošle godine rekordno tople godišnje uslove, dok rekordno niske godišnje temperature nisu zabilježene.
Kopernikus upozorava da bi granica od 1,5°C mogla da bude trajno dostignuta do kraja ove decenije, više od decenije ranije nego što je prvobitno predviđeno.
„Temperature rastu. Definitivno ćemo vidjeti nove rekorde. Nije toliko važno da li je 2026, 2027. ili 2028. Smjer je veoma, veoma jasan”, rekao je Karlo Buontempo, direktor Kopernikus službe za klimatske promjene.
Njegova služba upozorila je da događaji poput ovogodišnjeg toplotnog talasa, koji su donedavno bili statistička rijetkost, postaju sve češći.
Ono što se nekada dešavalo jednom u vijeku, sada se, prema nekim procjenama, dešava svakih trideset godina ili češće. /N1.hr
